Omgaan met rouw bij dementie
Geestelijk verzorger Hanne Laceulle adviseert hoe steun te bieden aan iemand met dementie die rouwt
“Weet U misschien waar mijn vrouw is? Ik snap niet waar ze blijft, leeft ze nog wel?”
Meneer klampt me met deze vraag aan bij de lift. Hij ziet er verdrietig uit, en een beetje zoekende. Ik ken hem goed; zijn vrouw is een paar maanden geleden overleden, zij woonden al anderhalf jaar samen bij ons in het woonzorgcentrum. In de weken na het overlijden was meneer erg verdrietig, maar ook berustend, zijn vrouw was al lang ziek en hij vond het “beter voor haar”.
Ik sprak hem regelmatig: we haalden herinneringen aan haar op en keken samen foto’s. Meneer huilde vaak en wist soms niet meer hoe het verder moest zonder zijn vrouw. Een gezond proces van rouw na het overlijden van een heel dierbaar persoon. Ik mocht als geestelijk verzorger af en toe een stukje meelopen op zijn pad van rouw, en meneer zei vaak dat hij zo dankbaar was dat ik “het begreep”.
En nu, nu lijkt hij door zijn dementie dus vergeten dat ze er niet meer is… wat zeg je dan tegen iemand?
Als geestelijk verzorgers in de ouderenzorg hebben we veel te maken met rouw en verlies. In dit artikel lees je wat je kunt doen voor iemand met dementie die rouwt om iemand of iets dat hij of zij verloren is.
Rouwen is noodzakelijk na verlies
In de loop van ons leven stapelen onze ervaringen met verlies zich op. We verliezen (groot)ouders, partners, vrienden, soms zelfs kinderen of kleinkinderen. Ook andere verliezen dienen zich aan: je valt en kunt ineens niet meer zelf naar de supermarkt, je mag geen auto meer rijden en ziet je bewegingsvrijheid ineens beperkt worden, je hebt thuis meer en meer zorg nodig waardoor verhuizing naar een woonzorgcentrum onvermijdelijk wordt. Herkenbare en meestal onvermijdelijke verliezen.
Maar om te kunnen doorleven na het verlies is een proces van rouw nodig.
Rouw is een gezonde en natuurlijke reactie op verlies. Een vaak gehoorde opvatting is dat rouw uit “fasen” bestaat: ontkenning, boosheid, onderhandelen, depressie, aanvaarding. Hoewel deze aspecten zeker deel uit kunnen maken van een rouwproces, klopt het niet dat dit fasen zijn die iedereen automatisch doorloopt na een verlies. Ze komen ook zeker niet altijd in deze volgorde voor. Bovendien is ieder rouwproces persoonlijk. Er kan geen tijd aan gekoppeld worden; sommige mensen blijven levenslang rouwen, anderen pakken de draad van hun leven al snel weer op.
Rouwtaken
In plaats van over rouwfasen kunnen we dan ook beter spreken over rouwtaken. Dat zijn elementen van een rouwproces die doorgewerkt moeten worden. Dat is geen ordelijk proces, eerder een bochtige weg met vallen en opstaan. Rouwexpert Manu Keirse onderscheidt vier rouwtaken:
• We moeten de werkelijkheid van het verlies onder ogen zien
• We moeten het verdriet, de boosheid, de wanhoop die we om het verlies kunnen voelen doorleven
• We moeten leren goede herinneringen te koesteren
• We moeten uiteindelijk leren om het leven opnieuw te omarmen.
Hoe zit dit nu bij mensen met een haperend brein?
Ten eerste is het belangrijk om te bedenken dat deze rouwtaken ook voor mensen met dementie belangrijk zijn in het leren leven met verlieservaringen. Maar de cognitieve achteruitgang maakt deze rouwtaken wel in allerlei opzichten complexer:
- Als je vergeet dat het verlies heeft plaatsgevonden, lijkt het steeds opnieuw net gebeurd. Dat maakt het ingewikkeld om de werkelijkheid ervan onder ogen te zien, mensen gaan twijfelen en worden onzeker. De feiten benoemen (“nee, uw vrouw is overleden, weet U dat niet meer?”) maakt vaak eerder nog onzekerder en geeft mensen met dementie een gevoel van falen.
- Mensen met dementie hebben dezelfde emoties als iedereen, maar ze missen vaak het filter om hun eigen emoties te kunnen plaatsen en begrijpen. Die functie raakt langzamerhand meer aangetast. De rouwtaak van het doorleven van natuurlijke emoties na een verlies kan daarmee extra zwaar en moeilijk voelen. Het is daarom belangrijk om erkenning en begrip te tonen en de mens met dementie te ondersteunen bij het plaatsen en begrijpen van wat ze voelen.
- Als er gaten in je geheugen vallen, heb je vaak wat extra hulp nodig om herinneringen te koesteren. Samen foto’s kijken of verhalen vertellen over een overledene werkt vaak heel goed om mensen bij dementie hierbij te helpen. Het steunt bij het proces van (opnieuw) zin vinden na een verlies.
- Het leven opnieuw omarmen vraagt veerkracht. Na een lang leven met veel verlieservaringen kan niet iedereen die veerkracht meer opbrengen. Dan is samen verdragen en uithouden van het verdriet het enige dat overblijft. De mens met dementie voelt zich daardoor soms meer getroost dan door opgewekte pogingen om hem/haar op te vrolijken of af te leiden.
Hoe jij kunt helpen
Dus, wat kun je dan zeggen tegen iemand met een haperend brein die verdrietig is en van jou wil weten of zijn of haar partner nog leeft?
• Sluit liever aan bij de laag van de emoties dan bij de laag van de feiten.
• Geef erkenning en begrip, praat over degene die er niet meer is, benoem het gemis.
• Ondersteun bij het ophalen van (goede) herinneringen, durf samen stil te zijn.
Vaak komt de mens met dementie na verloop van tijd zélf tot de conclusie dat degene naar wie hij of zij vroeg er niet meer is. En voelt zich getroost en begrepen doordat jij daarin nabij probeerde te zijn.
Over de auteur
Hanne Laceulle is opgeleid als geestelijk verzorger en filosofisch gerontoloog. Zij werkt sinds enkele jaren in twee woonzorgcentra van Zorgbalans, waar ze als geestelijk verzorger bewoners, familie en personeel ondersteunt bij zingeving, levensvragen en morele kwesties.